Ο κινηματογράφος του Παντελή Βούλγαρη έχει έναν ξεχωριστό τρόπο να συνομιλεί με την Ιστορία. Δεν στέκεται μόνο στα μεγάλα γεγονότα και στις ιστορικές τομές, αλλά αναζητά τον άνθρωπο που βρίσκεται μέσα σε αυτά: τις προσωπικές του διαδρομές, τις απώλειες, τις σιωπές, τις μικρές πράξεις αντίστασης και τις ζωές που συχνά μένουν έξω από τις επίσημες αφηγήσεις.

Με αφορμή την αναδρομή στο έργο του σημαντικού Έλληνα σκηνοθέτη, στο πλαίσιο των Ελληνικών Ημερών Κινηματογράφου, που διοργανώνονται από το Ίδρυμα Ελληνική Πολιτιστική Στέγη, το Γυναικείο Τμήμα της Ελληνικής Κοινότητας Στοκχόλμης και το Σουηδικό Ινστιτούτο Αθηνών, απο 10-25.10.2026, συζητήσαμε με τη σκηνοθέτρια και θεωρητικό κινηματογράφου Ρέα Βαλντέν για τον τρόπο με τον οποίο ο Βούλγαρης μεταφέρει τη «μεγάλη Ιστορία» μέσα από τις «μικρές ιστορίες» των ανθρώπων. Συζητήσαμε για τις ταινίες του που εξακολουθούν να συνομιλούν με το παρόν, για τη μνήμη, το ιστορικό τραύμα και τα όρια ανάμεσα στην Ιστορία και την καλλιτεχνική ερμηνεία.

«Αγγίξαμε», μεταξύ άλλων, το «Προξενιό της Άννας», τα «Πέτρινα χρόνια», το «Τελευταίο Σημείωμα» και τη διαφορετική ματιά με την οποία ο Βούλγαρης προσεγγίζει την ελληνική κοινωνία, την πολιτική, την καταπίεση και τη θέση των γυναικών. Ιδιαίτερη θέση έχει και το δύσκολο ζήτημα της αναπαράστασης του ιστορικού τραύματος: πώς μπορεί η εικόνα να διατηρήσει τη μνήμη χωρίς να μετατρέψει τη φρίκη σε θέαμα;

Η Ρέα Βαλντέν, Επίκουρη Καθηγήτρια στο Τμήμα Ψηφιακών Τεχνών και Κινηματογράφου του ΕΚΠΑ, μας μιλά, μέσα απο την συνένετυξή της στο περιοδικό μας, για έναν κινηματογράφο που δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις, αλλά και μας καλεί παράλληλα, να κοιτάξουμε ξανά την Ελλάδα, την Ιστορία και τους ανθρώπους της.

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το πιο σημαντικό που μπορεί να αφήσει μια κινηματογραφική αναδρομή: όχι μια έτοιμη ερμηνεία, αλλά την επιθυμία του θεατή να ανακαλύψει τη δική του.

Nea2day.com: κα. Βαλντέν, ο Παντελής Βούλγαρης έχει έναν ιδιαίτερο τρόπο να προσεγγίζει την Ιστορία: δεν μένει μόνο στα μεγάλα γεγονότα, αλλά εστιάζει στους ανθρώπους που τα έζησαν. Γιατί πιστεύετε ότι αυτή η ανθρώπινη διάσταση είναι τόσο σημαντική στο έργο του;

Ρέα Βαλντέν: Είναι σωστή η παρατήρησή σας. Η είσοδος στη «μεγάλη Ιστορία» μέσα από τις «μικρές ιστορίες» είναι χαρακτηριστική της δημιουργικής προσέγγισης του Παντελή Βούλγαρη. Ας κάνουμε όμως ένα βήμα πίσω. Ο Βούλγαρης είναι βασικός εκπρόσωπος του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου, του πρώτου κινηματογραφικού κινήματος στην Ελλάδα που είχε τη δυνατότητα να μιλήσει για την πρόσφατη ιστορία της χώρας, άλλα και να θέσει πολιτικά ερωτήματα σχετικά με την ταξικότητα και τις κοινωνικές ανισότητες. Αυτό είχε μια πρακτική αιτία, καθώς η Μεταπολίτευση είναι ιστορικά η πρώτη περίοδος που δεν υπήρχε λογοκρισία στην Ελλάδα. Αλλά είναι και ποιητική και πολιτική επιλογή.

Ο Νέος Ελληνικός Κινηματογράφος ανήκει στους λεγόμενους Νέους Κινηματογράφους παγκοσμίως, κινήματα που ακριβώς θέτουν ερωτήματα πολιτικά, αλλά και ερωτήματα σχετικά με την πολιτική διάσταση του τρόπου που κινηματογραφούμε, της κινηματογραφικής γραφής και προσέγγισης. Η αντιηρωική προσέγγιση της Ιστορίας, η διερεύνηση της σχέσης των «μικρών ιστοριών» με τη «μεγάλη Ιστορία», ανήκουν σε αυτό το πλαίσιο. Σκεφτείτε την εμβληματική ταινία της γαλλικής Nouvelle Vague «Χιροσίμα, αγάπη μου» (Alain Resnais 1959). Σε αυτό το πλαίσιο, το έργο του Βούλγαρη επιλέγει να εστιάσει στο προσωπικό. Σε αντίθεση με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, τον άλλο θεμελιωτή του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου, που φτιάχνει μεγάλες συμβολικές τοιχογραφίες, ο Βούλγαρης εστιάζει στις λεπτομέρειες.

Nea2day.com: Στο πρόγραμμα των Ελληνικών Ημερών Κινηματογράφου παρουσιάζονται ταινίες του από διαφορετικές περιόδους της δημιουργίας του. Τί είναι αυτό που παραμένει σταθερό στο βλέμμα του Βούλγαρη, παρά τις διαφορετικές ιστορικές εποχές που κινηματογραφεί;

Ρέα Βαλντέν: Ξεκινήσαμε ήδη να το συζητάμε στην προηγούμενη ερώτησή σας. Μια σταθερά στη δημιουργική προσέγγιση του Βούλγαρη είναι ακριβώς η εστίαση στους «μικρούς» τρόπους με τους οποίους εκφράζονται τα «μεγάλα» διακυβεύματα. Και επιπλέον, ένα ήσυχο βλέμμα, μια αντι-δραματικότητα, τουλάχιστον στις καλύτερες στιγμές του. Η αγαπημένη μου ταινία του, «Το προξενιό της Άννας» (1972), δεν κορυφώνεται ποτέ. Συγχρόνως, οι ταινίες του αναμοχλεύουν το συναίσθημα. Δεν νομίζω ότι μπορείς να μην κλάψεις στα «Πέτρινα χρόνια» (1985), ας πούμε. Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αντίφαση σε αυτό. Αυτή η ταλάντευση ανάμεσα στην αντι-δραματικότητα και την ταύτιση, ανάμεσα στο κριτικό βλέμμα και το συναίσθημα, νομίζω ότι είναι το στοίχημα που θέτει το έργο του Βούλγαρη σε όλες τις φάσεις του.

Nea2day.com: Στην ταινία «Το τελευταίο σημείωμα» (2017), ο Βούλγαρης παίρνει ένα συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός, την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή και το μετατρέπει σε ένα πολύ προσωπικό και ηθικό δράμα. Πώς μπορεί ο κινηματογράφος να μεταφέρει τη μνήμη ενός ιστορικού γεγονότος σε ανθρώπους που δεν το έχουν ζήσει;

Ρέα Βαλντέν: Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους ο κινηματογράφος μπορεί να μιλήσει για και με την Ιστορία. Και ο Βούλγαρης έχει δοκιμάσει παραπάνω από έναν. Η ταινία «Χάππυ νταίη» (1976), για παράδειγμα, που είναι βασισμένη στο μυθιστόρημα «Λοιμός» (1972) του Αντρέα Φραγκιά, είναι μια καφκική αλληγορία που αναφέρεται στη Μακρόνησο, το στρατόπεδο εξορίας πολιτικών κρατουμένων. Χωρίς να ακουστεί ποτέ το όνομα «Μακρόνησος» ή οποιοδήποτε άλλο αναγνωρίσιμο όνομα, η ταινία μιλάει για τον παραλογισμό και τη βία αυτής της συνθήκης, μετατρέποντάς την σε μια αλληγορία για την κοινοτοπία του κακού.

Στον αντίποδα αυτής προσέγγισης, οι ταινίες «Πέτρινα χρόνια» (1985) και «Το τελευταίο σημείωμα» (2017) είναι δραματοποιήσεις των ιστοριών συγκεκριμένων προσώπων. Η πρώτη λέει την ιστορία της ζωής της Ελένης Βούλγαρη και του Μπάμπη Γκολέμα -τα επίθετα είναι αλλαγμένα στην ταινία- από το 1954 έως το 1974, ενώ η δεύτερη αφηγείται τα συμβάντα γύρω από την εκτέλεση των διακοσίων στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944, μέσα από την οπτική του διερμηνέα Ναπολέοντα Σουκατζίδη.

Κι εδώ βλέπουμε διαφορές στην προσέγγιση. Στα «Πέτρινα χρόνια», η ζωή αυτού του συγκεκριμένου ζευγαριού λειτουργεί ως είσοδος σε μια ολόκληρη ιστορική περίοδο, και στην εμπειρία ζωής των ανθρώπων της. Η εμπειρία ζωής αυτών των δυο ανθρώπων, μας εισάγει στην εμπειρία ζωής χιλιάδων άλλων, την εμπειρία ζωής των ανθρώπων της Αριστεράς, μια ιστορία που δεν είχε ειπωθεί και δεν μπορούσε να ειπωθεί για πολύ καιρό.

Με κάποιο τρόπο, τα «Πέτρινα χρόνια» είναι η απάντηση και η συμπλήρωση που κάνει ο Βούλγαρης στο «Θίασο» (1975) του Αγγελόπουλου, την εμβληματική ταινία που πρώτη μίλησε για την πολιτική Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. «Το τελευταίο σημείωμα», από την άλλη, εστιάζει σε ένα και μόνο συμβάν. Σε ένα συμβάν μεγάλης αγριότητας, και σε μία τελική πράξη, εξαιρετικής γενναιότητας. Κατά κάποιο τρόπο, αυτό το συμβάν μετατρέπεται σε σύμβολο-συμπύκνωση της Ιστορίας. Λειτουργεί συγχρόνως ως σύμβολο, και ως διάσωση των συγκεκριμένων γεγονότων.

Nea2day.com: Όταν ένας κινηματογραφιστής μεταφέρει ένα πραγματικό ιστορικό γεγονός στην οθόνη, πού τελειώνει η Ιστορία και πού αρχίζει η καλλιτεχνική ερμηνεία;

Ρέα Βαλντέν: Δεν υπάρχει μια απάντηση στο ερώτημά σας. Το μόνο σίγουρο είναι ότι πρόκειται για ένα ερώτημα που πρέπει να τίθεται, από εμάς και από το ίδιο το έργο. Η απάντηση εξαρτάται κάθε φορά από το είδος και τον τρόπο του έργου, αλλά και του γεγονότος με το οποίο συνομιλεί.

Για να γίνω πιο σαφής, είδαμε πιο πριν πώς οι ίδιες οι ταινίες του Βούλγαρη προσεγγίζουν με διαφορετικούς τρόπους την Ιστορία. Σε μια αλληγορία για παράδειγμα, το κριτήριο της ιστορικής ακρίβειας τίθεται αλλιώτικα από όσο σε μια ταινία που λειτουργεί με τις συμβάσεις της αληθοφάνειας. Ύστερα, αλλιώς τίθεται όταν μιλάμε για έναν χαρακτήρα εξ ολοκλήρου πλασμένο από τη μυθοπλασία, και αλλιώς για τη δραματοποίηση ενός χαρακτήρα που υπήρξε. Και ύστερα, πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια απαιτείται όταν αναφερόμαστε σε ιστορικά συμβάντα ευρύτερης εμβέλειας. Υπάρχουν πολλοί τρόποι να πεις την αλήθεια, όπως και πολλοί τρόποι να πεις ψέματα.

Nea2day.com: Υπάρχει κίνδυνος ο κινηματογράφος, όταν αναπαριστά τραυματικές στιγμές της ιστορίας, να δημιουργήσει μια πιο δυνατή εικόνα από την ίδια την ιστορική μαρτυρία; Και πώς μπορεί ένας σκηνοθέτης να διατηρήσει την ιστορική ευθύνη του;

Ρέα Βαλντέν: Ναι, υπάρχει ένας κίνδυνος στην αναπαράσταση του τραύματος: ο κίνδυνος της αισθητικοποίησης, που είναι μια μορφή ψέματος. Το ερώτημα αυτό τέθηκε για πρώτη φορά μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με τα λόγια του Adorno, το να γράφεις ποίηση μετά το Άουσβιτς είναι βαρβαρικό. Για τον κινηματογράφο, το ερώτημα τίθεται τόσο σε σχέση με τη δραματοποίηση όσο και σε σχέση με την εικόνα. Από τη μια, δηλαδή, η δραματοποίηση, η δημιουργία ταύτισης, η λύτρωση στην οποία σε οδηγεί η κλασική αφήγηση, μπορεί να καθιστούν ανεκτό κάτι το ριζικά τραυματικό, και έτσι ψεύδονται.

Όταν χαιρόμαστε που σώθηκε ο χαρακτήρας που παρακολουθούμε σε μια ταινία, ξεχνάμε τα εκατομμύρια που χάθηκαν, και το πόσο πιθανότερο ήταν να χαθείς. Ακόμα και όταν κλαίμε, δεν είναι αρκετό. Σκεφτείτε ότι μια ταινία μπορεί να σε κάνει να κλαις για ο,τιδήποτε, ας πούμε για έναν μικρό εξωγήινο, και αυτό δεν είναι κακό. Η σύγκριση όμως με τον πραγματικό θάνατο εκατομμυρίων πραγματικών ανθρώπων είναι ιεροσυλία.

Από την άλλη μεριά, επιπλέον, έχουμε τη δύναμη και την ομορφιά της εικόνας. Πώς μπορείς να δείξεις αυτό που δεν δείχνεται; Πώς μπορείς να δώσεις την εικόνα της φρίκης, χωρίς αθέλητα να την μετατρέψεις σε θέαμα; Ο κινηματογράφος έχει επιχειρήσει να απαντήσει με πολλούς τρόπους. Το γύμνωμα τους ύφους, όπως στον ιταλικό Νεορεαλισμό ή το βρετανικό Free Cinema, είναι μια απάντηση.

Ειδικά για την αναπαράσταση του ακραίου τραύματος, έχουν δοκιμαστεί και προσεγγίσεις που αποφεύγουν εντελώς το να δείξουν. Για παράδειγμα, η ταινία «Σοά» (Claude Lanzmann, 1985) επί εννέα ώρες καταγράφει μαρτυρίες για το Ολοκαύτωμα χωρίς να δείξει καμιά εικόνα εκτός από τις ράγες των τραίνων, ενώ η ταινία «Ο γιός του Σαούλ» (László Nemes, 2015) εστιάζει στο πολύ κοντινό βλέμμα του βασικού χαρακτήρα αφήνοντας εκτός πεδίου το τί συμβαίνει γύρω του. Η ισορροπία είναι λεπτή και η ευθύνη μεγάλη. Πρέπει να ειπωθεί το τραύμα, πρέπει να καταγραφεί, πρέπει να μνημονευτεί. Το ερώτημα είναι πώς.

Να σημειώσω εδώ ότι τα ερωτήματα αυτά δεν αφορούν αποκλειστικά τον κινηματογράφο ως τέχνη, αλλά γενικά τα οπτικοακουστικά μέσα ως τρόπο επικοινωνίας. Και ακριβώς επειδή τα οπτικοακουστικά μέσα αυτή τη στιγμή αποτελούν βασικό μέσο τεκμηρίωσης της πραγματικότητας, είναι κρίσιμο να γνωρίζουμε και να θέτουμε τα ζητήματα της ηθικής της αναπαράστασης. Ναι, πρέπει να δείξουμε, και πρέπει να δείχνουμε. Καμιά φορά, το να σηκώσουμε την κάμερα του κινητού μας μπορεί να σώσει μια ζωή ή δεκάδες. Ή να καταγράψει μια γενοκτονία. Τώρα.

Nea2day.com: Στο πλαίσιο της εκδήλωσης παρουσιάζεται η φωτογραφική έκθεση “Kvinnor”, με φωτογραφίες του Γιώργου Αρβανίτη από τις ταινίες του Παντελή Βούλγαρη. Στο «Προξενιό της Άννας» (1972), για παράδειγμα, βλέπουμε μια γυναίκα που έχει αφιερώσει σχεδόν δέκα χρόνια της ζωής της στην υπηρεσία μιας οικογένειας, η οποία τελικά παρεμβαίνει ακόμη και στην προσωπική της ζωή, όταν αποφασίζει να εμποδίσει το γάμο της. Τί πιστεύετε ότι λέει ο Βούλγαρης μέσα από την Άννα και γενικότερα μέσα από τις γυναικείες μορφές του, για τη θέση, την ελευθερία και την αυτονομία των γυναικών στην ελληνική κοινωνία;

Ρέα Βαλντέν: Το «Προξενιό της Άννας» είναι μια αναπάντεχα φεμινιστική ταινία. Εδώ ας σημειωθεί ότι ως προς τα έμφυλα ζητήματα, ο Νέος Ελληνικός Κινηματογράφος έχει αντιφατικές τάσεις. Αν εξαιρέσουμε το έργο της Αντουανέττας Αγγελίδη και της Τώνιας Μαρκετάκη, οι περισσότερες ταινίες του κινήματος κουβαλούν έναν παραδοσιακό σεξισμό, μαζί με τα αιτήματα της έμφυλης και σεξουαλικής απελευθέρωσης.

Για αυτό και «Το προξενιό της Άννας» εκπλήσσει θετικά. Είναι μια ταινία που συνδέει την ταξική με την έμφυλη καταπίεση, με έναν τρόπο εξαιρετικά διαυγή, πολυεπίπεδο και… σύγχρονο. Αυτό το ανθρωπολογικό σχεδόν πορτραίτο της ελληνικής κοινωνίας της δεκαετίας του 1970, μετατρέπει την παρατήρηση σε κριτικό σχόλιο, με το πώς μας οδηγεί να δούμε. Και, δυστυχώς, κάποια από τα μοτίβα που αποκαλύπτει συνεχίζουν να είναι ανησυχητικά παρόντα και επίκαιρα. Η συγκεκριμένη ταινία είναι νομίζω η πιο ριζοσπαστική από τις ταινίες του Βούλγαρη όσον αφορά το φύλο.

Από εκεί και ύστερα, πολλές από τις ταινίες του έχουν ενδιαφέροντες γυναικείους χαρακτήρες και θέτουν ερωτήματα σχετικά με τις έμφυλες εμπειρίες, ανισότητες και καταπιέσεις. Οπωσδήποτε οι «Νύφες» (2004) αφορούν μια κατεξοχήν έμφυλη διάσταση της μετανάστευσης, ενώ και τα «Πέτρινα χρόνια» είναι βασικά η ιστορία της Ελένης, που καθορίζεται εξίσου από την πολιτική της ένταξη όσο και από το φύλο της.

Nea2day.com: Αν έπρεπε να εξηγήσετε σε έναν θεατή που δεν γνωρίζει τον Παντελή Βούλγαρη γιατί αξίζει να δει τις ταινίες του σήμερα, τί θα του λέγατε;

Ρέα Βαλντέν: Γιατί είναι ένα τρόπος να γνωρίσει την Ελλάδα. Όπως υπήρξε κάποτε, και όπως την κουβαλάει ακόμα η σημερινή Ελλάδα και ας μη το θυμάται. Ένα παρελθόν αλλιώτικό από τους εθνικιστικούς και εξωτικούς μας μύθους. Ένα παρελθόν που κόβει και πονάει.

Nea2day.com: Εσείς, ως κινηματογραφίστρια, τί θα θέλατε να μείνει στο θεατή μετά από αυτή την αναδρομή στο έργο του Παντελή Βούλγαρη;

Ρέα Βαλντέν: Θέλω να μείνει στη θεάτρια ό,τι εκείνη ανακαλύψει.

Α.Ζ

Σημ. Συντάκτη

Το περιοδικό μας, ευχαριστεί θερμά την κα Ρέα Βαλντέν για την πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση και για τις ουσιαστικές σκέψεις που μοιράστηκε μαζί μας, με αφορμή τις Ελληνικές Ημέρες Κινηματογράφου και την αναδρομή στο έργο του Παντελή Βούλγαρη.

***********************************************************************************

Ακολουθεί το πρόγραμμα των Ελληνικών Ημερών Κινηματογράφου

📅 Σάββατο 10 Οκτωβρίου στις 18:30 Ελληνική Πολιτιστική Στέγη, Idungatan 4, Στοκχόλμη, Εναρκτήρια εκδήλωση

🎤 Ομιλία της Ρέας Βαλντέν, Σκηνοθέτρια, δημιουργός, θεωρητικός κινηματογράφου και Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Ψηφιακών Τεχνών και Κινηματογράφου του ΕΚΠΑ.

«Pantelis Voulgaris: The Quiet Force of New Greek Cinema»,  Η ομιλία θα πραγματοποιηθεί στα αγγλικά και θα παρουσιάσει το έργο του Παντελή Βούλγαρη και τη θέση του στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου.

📷 Εγκαίνια της φωτογραφικής έκθεσης «ΓΥΝΑΙΚΕΣ»

Γιώργος Αρβανίτης, Φωτογραφίες από ταινίες του Παντελή Βούλγαρη

Η έκθεση παρουσιάζει φωτογραφίες του σημαντικού διευθυντή φωτογραφίας Γιώργου Αρβανίτη από ταινίες του Παντελή Βούλγαρη και παραχωρείται από το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων.

🥂 Θα ακολουθήσει μικρή δεξίωση.

📅 Κυριακή 11 Οκτωβρίου στις 17:00, Zita Folkets Bio, Birger Jarlsgatan 37, Στοκχόλμη

🎬 Τζίμης ο Τίγρης (1966) – 14’

🎬 Το προξενιό της Άννας (1972) – 82’

Δύο από τα πρώτα έργα του Παντελή Βούλγαρη, που αναδεικνύουν την ιδιαίτερη ματιά του και την οξυδερκή παρατήρησή του πάνω στην ελληνική κοινωνία και την ανθρώπινη ανάγκη για ελευθερία και μια διαφορετική ζωή. Τις ταινίες θα παρουσιάσει στα αγγλικά η Ρέα Βαλντέν. Μετά τις προβολές θα ακολουθήσει συζήτηση και Q&A.

📅 Κυριακή 18 Οκτωβρίου στις 17:00, Zita Folkets Bio, Birger Jarlsgatan 37, Στοκχόλμη

🎬 Νύφες (2004) – 128’

Μια ταινία που συνδυάζει προσωπικές ιστορίες, έρωτα και απώλεια με τη νεότερη ιστορία της Ελλάδας. Πρόκειται για διεθνή συμπαραγωγή, με την επιμέλεια παραγωγής του Μάρτιν Σκορσέζε.

📅 Κυριακή 25 Οκτωβρίου στις 17:00, Zita Folkets Bio, Birger Jarlsgatan 37, Στοκχόλμη

🎬 Το τελευταίο σημείωμα (2017) – 106’

Μία από τις σημαντικότερες ταινίες του Παντελή Βούλγαρη, που φωτίζει ένα από τα πιο δραματικά κεφάλαια της νεότερης ελληνικής Ιστορίας: την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944.

Η ταινία συνδυάζει το ιστορικό γεγονός με μια βαθιά προσωπική και ηθική ιστορία, μέσα από τη ζωή του Ναπολέοντα Σουκατζίδη.